Metamodernisme is een relatief nieuw en moeilijk te bevatten concept. Om het te kunnen bevatten dien je een bepaalde mate van abstract denken over je eigen concrete handelen te hebben. Je dagelijkse handelingen. Maar waarom zou je er over lezen als je er mogelijk nog nooit over hebt gehoord en het concept moeilijk is te bevatten? Omdat, zoals ik hieronder zal beargumenteren, metamodernisme terwijl je dit leest zijn intrede doet in het gedrag van individuen en de cultuur van (westerse) samenlevingen. Dit artikel geeft je een (eerste) inzicht in individueel gedrag en denkpatronen en biedt een duiding van de tijd (of zeitgeist) waarin we momenteel in het westen leven. Om het ook een plezieriger en toegankelijker artikel te maken wordt er gebruik gemaakt van humor. Maar verwacht niet een artikel vol grappen. Verwacht een artikel dat je via modernisme, postmodernisme naar metamodernisme leidt. Om metamodernisme te kunnen begrijpen is het namelijk belangrijk om deze twee andere ‘isms’ te begrijpen.

Modernisme
Wat bedoelen we met modernisme? Een modernistisch individu (of organisatie of zelfs samenleving) gelooft in rationaliteit. De modernist gelooft dat de wereld kan worden opgedeeld in onderdelen gebaseerd op een zekere logica. De modernistische persoon gelooft in een betere toekomst. In samenwerking met anderen kunnen we grote mijlpalen bereiken. Onderliggend is een constant verlangen naar groei.

Wanneer heeft modernisme een positieve invloed? Wanneer ‘werkt’ het?
Op het moment dat een samenleving grotendeels gebaseerd is op ratio, kunnen daarin acterende organisaties en individuen tot afspraken komen die gebaseerd zijn op feiten. Afspraken waarop voortgebouwd kan worden. Afspraken die vertrouwd kunnen worden. Dit versterkt een veilige samenleving waarin vertrouwen hoog in het vaandel staat. Daarbij heeft modernistisch denken de gigantische vooruitgang in de wetenschap mogelijk gemaakt en allerlei (technologische) innovaties voortgebracht van de wasmachine tot onze mobiele telefoons. Modernisme heeft een grote rol gespeeld in het creëren van de condities waardoor een groot gedeelte van de mensen uit de erbarmelijke omstandigheden konden komen waarin ze leefden.

Op welk moment ‘werkt’ modernisme niet meer?
Zoals ABBA al zong ‘the winner takes it all, the loser standing small’ heeft modernisme de neiging om door te slaan in zijn niet te stoppen zoektocht naar meer materiële rijkdom zonder daarbij rekening te houden met de ecologische degradatie (vervuiling, opwarming, achteruitgang voedselkwaliteit, afname van biodiversiteit etc.) die daardoor plaatsvindt.

Ten tweede is er een sterke tendens te onderscheiden waarin de vergaarde rijkdom (relatief gezien) in de handen van een steeds kleinere elite valt. De 1% ‘takes it all’, en de overige 99% moet het doen met wat over blijft. Elk zakelijk onderlegd persoon weet namelijk dat binnen het huidige systeem geld nog meer geld maakt. In andere woorden, als jij je ‘assets’ goed voor elkaar hebt vloeit er automatisch meer rijkdom naar jou toe.

Ten derde leidt dit niet alleen tot nationale ongelijkheid maar vooral ook tot wereldwijde ongelijkheid. Gedreven door honger naar groei gedragen individuen en organisaties zich als roofdieren op wereldschaal door extractie van waardevolle natuurlijke hulpbronnen waardoor veel lokale gemeenschappen relatief arm achterblijven in leefgebieden waarin de levenskwaliteit drastisch is gedaald. Als lezer van dit artikel heb je waarschijnlijk snel een beeld van zulk soort organisaties en individuen. Tot op de dag van vandaag hebben zij erg veel macht in onze huidig wereld.

Aangaande humor
De moderne mens heeft een interessante relatie met humor. Gedurende de dag staat serieus werken centraal, het bereiken van doelen en het werken in de organisatie die als een machine is ingericht. Humor in het dagelijks werk wordt gezien als irrelevant en neemt de focus weg waarmee een doel dient te worden bereikt. Maar in de avond verandert dit. In de avond krijgt de postmoderne komiek op tv de ruimte om grappen te maken over elke mogelijke structuur, gemeenschappelijk doel en gedraging van de modernist. Een interessante parallel kan hierin getrokken worden met de verhouding tussen de koning en zijn nar. De nar is daarin toegestaan om op gezette momenten de koning belachelijk te maken zodat er afgebakende ruimte is om de heersende machthebbers te bekritiseren. Gek genoeg versterkt de koning hiermee zijn machtspositie, er kan immers ook om hem gelachen worden op gezette momenten. De koning en de nar hebben elkaar nodig om de status quo te behouden.

Postmodernisme
Wat is een typisch postmodern persoon? Een postmodern persoon is kritisch. Je kunt hem of haar herkennen aan de sceptische blik op de werkelijkheid, de vele vragen over het systeem en de samenleving waarin we leven. De postmodernist gelooft dat de beleving van de werkelijkheid altijd tot stand komt door de individuele, momentane ervaring daarvan. De postmodernist gelooft dat waarden, normen, systemen en manieren van denken contextueel en sociaal zijn geconstrueerd. De postmoderne persoon, organisatie of samenleving gelooft dat de machthebbers en geprivilegieerden de architecten zijn van de sociale realiteit.

Wanneer heeft postmodernisme een positieve invloed? Wanneer werkt het?Postmodernisme werkt wanneer de kritische houding leidt tot het zichtbaar maken van machtsrelaties voor het grotere publiek. Het helpt mensen die onderdeel zijn van een groep en de daarbij behorende machtsstructuur om een individu te worden dat zich bewust daarvan kan ontkoppelen. Dit is een gigantische, emancipatoire stap voor individuen (bijvoorbeeld een vrouw of een of een gelovige) die eerder waren opgesloten in een sociaal construct (bijvoorbeeld een patriarchaat of een strenge religie) wat als beknellend ervaren kon worden of ronduit tiranniek was.

Wanneer werkt postmodernisme niet?
De positieve werking van postmodernisme stopt als er een zeker fundamentalisme optreed. Want als de postmoderne persoon alles ziet als een sociaal construct, kan dus ook alles worden zichtbaar gemaakt als machtsrelatie die in het verlengde daarvan vaak als onrechtvaardig wordt beschouwt en dus ook dient te worden afgebroken. Maar dit geldt dan ook voor de eigen waarden en manieren van denken, dus kun je die eigenlijk nog vertrouwen als die ook een product zijn van een sociaal construct? Als deze manier van redeneren erg ver wordt doorgevoerd verlamt de postmodernist. Hij of zij spoelt aan op de stranden van zijn of haar eigen cynisme, isolatie en depressie. Daar te lang vertoeven is niet gezond voor een mens. Als schrijver van dit artikel weet ik zeker dat je dit herkent bij mensen om je heen, of misschien wel bij jezelf.

Aangaande humor
De meerderheid van de huidige westerse komieken zijn postmodernist, al is daar door het opkomende metamodernisme wel een verandering in te zien. Zij zijn goed in het ontkrachten en ridiculiseren van elk mogelijk (hoger) doel of machtsrelatie. En dat werkt. Het werkt goed omdat het overgrote deel van het publiek daarom moet lachen.

Ik heb zelf de destructieve trend van postmoderne humor meegemaakt in het studentenhuis waar mijn vrienden en ik leefden. Enerzijds hield ik van onze postmoderne humor en lachsalvo’s, anderzijds zag ik ook wat deze constante sfeer voor destructief effect kon hebben op mijzelf en mijn huisgenoten. Alles tot een grap omvormen zorgde ervoor dat er geen ruimte was om gevoelens te uiten of om tot grote doelen of plannen te komen. Op een gegeven moment kwam het zelfs tot het moment waarop een huisgenoot in zijn eigen belang onvrijwillig geëvacueerd moest worden uit ons studentenhuis. Dat klinkt als een grap, maar dat was het niet.

Metamodernisme
Metamodernisme is het paradigma dat de mogelijkheid biedt om de modernisme en postmodernisme, ondanks de tegenstrijdigheden tussen beiden, op hetzelfde moment te laten bestaan. Dat klinkt absurd, maar is werkbaar. Ik geef je het voorbeeld van het ontstaan van De Bildung Academie.

De academie is in de lente van 2015 bottom-up opgericht door 60 studenten en docenten als een reactie op de eenzijdige cognitieve focus die veel scholen en universiteiten hebben ten aanzien van ontwikkeling. Een focus die bijna geheel is gericht op het verkrijgen van kennis, het testen van deze kennis op gezette tijden met als doelen de student naar een baan toe te brengen die goed is voor de algehele werkgelegenheid en GDP van het desbetreffende land.

Wij als oprichters van De Bildung Academie realiseerden ons dat deze focus te nauw is. We besloten niet om kritische artikelen te schrijven, cynisch achterover te leunen of om universiteitsgebouwen te bezetten. We besloten om ons eigen programma’s te maken voor studenten, docenten en professionals. Programma’s die focussen op de holistische ontwikkeling van individuen en groepen mensen in relatie tot de samenleving en het werkende leven.

Dus het lukte ons om vanuit onze kritische houding een creatief doel te formuleren. Een doel waarachter we ons konden scharen, collectief maar niet fundamentalistisch. In andere woorden, de afgelopen jaren hebben we onszelf en het Bildung concept vaak genoeg belachelijk gemaakt. Tot op de dag van vandaag nemen we onszelf niet te serieus. We weten dat het holistisch ontwikkelen van mensen allerlei grenzen kent. En dat het niet altijd werkt.

Ook weten we dat we ondanks onze vernieuwingsimpuls ook onderdeel zijn van een groter systeem. En dat we door daar onderdeel van te zijn het in zekere mate ook versterken. Desalniettemin kiezen we ervoor om ons zo te positioneren, omdat we ook ervaren en voelen dat wij onderdeel zijn van een beweging die productief en creatief het bestaande systeem verandert.

Het vraagt veel van ons om deze sociale onderneming, dit initiatief, in de wereld te zetten en het duurzaam te laten zijn. Natuurlijk leren we elke dag weer. En hebben we ook met harde hand moeten leren om tot een zekere gezonde stabiliteit te komen. Omdat te kunnen doen hebben we op tijd een aantal modernistische manieren van denken in onze organisatie geïncorporeerd. Hierdoor werkt onze organisatie, heeft het een goed business model, al meer dan 700 alumni en een noemenswaardige impact via onze advies tak.

We waren en zijn nog steeds kritisch ten opzichte van de dominante modernistische onderwijsinstellingen en hun manieren van denken en organiseren. Maar aan de andere kant respecteren we ze en zijn we ze dankbaar voor wat ze betekenen en hebben betekent voor zovelen. Graag geven we in co-creatie met hen verder vorm aan Bildung.

Het leven en werken in de twee parallelle werelden van modernisme en postmodernisme is mogelijk. Sterker nog, het is een geweldig ervaring van kracht en vrijheid. Dus, dan rest de vraag, hoe kan een persoon of een organisatie metamodern worden? Omdat te kunnen bereiken is Bildung essentieel. Maar daarover meer een volgende keer!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here