Als we als mensheid de grote problemen die op ons afkomen het hoofd willen bieden, moeten we onze besluitvorming anders vormgeven. Het goede nieuws is dat veel kinderen deze andere, meer holistische en reflexieve manier van denken en handelen, van nature al bezitten. Kinderen trekken zich in hun denken weinig aan van grenzen, en die vaardigheid hebben we harder dan ooit nodig. Het leren denken over en het hanteren van risico’s en onzekerheid scherpt die vaardigheid verder aan.

Op maandagavond 19 april 2019, om ongeveer zeven uur in de avond, breekt er brand uit in de Notre Dame in Parijs. Voor de ogen van honderdduizenden mensen die wereldwijd geschokt toekijken stort de kleine toren in, terwijl binnen in het monumentale gebouw cultureel erfgoed van onschatbare waarde tot as wordt gereduceerd. Parijse brandweermannen wagen hun leven om de schade aan de kunstschatten zoveel mogelijk te beperken. Gelukkig zijn er geen menselijke slachtoffers te betreuren.

En meteen de volgende dag biedt zich spontaan van alle kanten, vanuit de hele wereld, royaal financiële hulp aan om het oude gebouw in al zijn glorie te herstellen. Vanaf nu zal de Notre Dame niet alleen bekend staan als een kerk, maar ook als een magnifiek symbool voor wat menselijke moed en solidariteit tot stand kunnen brengen.

Ondertussen hebben de bewoners van de Solomon- eilanden aan de andere kant van de wereld  pech. Hier zinken leven, geschiedenis en toekomst van een half miljoen mensen letterlijk in de golven weg. Hun ondergang voltrekt zich sluipend, als een volkerenmoord in slow- motion.. Maar hier is geen camera aanwezig om het verdriet en de wanhoop van de bewoners te registreren. Hun premier wordt niet gebeld vanuit het buitenland om steun toe te zeggen.

Hoe kan het dat we ons zo persoonlijk betrokken voelen bij de brand in een kathedraal, waarbij geen mensenlevens verloren gaan? Terwijl de veel grotere ramp die zich elders voltrekt grotendeels aan onze aandacht voorbijgaat?

En de bewoners van de Solomon Eilanden zijn niet de enigen. De gevolgen van klimaatverandering vormen een serie van heel trage, heel grote veranderingen. Die traagheid en de omvang van de veranderingen maken dat mensen zich er letterlijk niets bij kunnen voorstellen. Heel anders dus dan een brand. En in de gevallen waarin iemand dat wel kan, is het moeilijk om te zien wat jouw bijdrage aan de oplossing zou kunnen zijn: een druppel op de gloeiende plaat..

Is het alleen de onvoorstelbaarheid van de gebeurtenissen die ons parten speelt? Helaas niet. Het politieke debat over de gevolgen van klimaatverandering wordt zeer gehinderd door het strategische misbruik van enkele centrale concepten.

Het is gebruikelijk om een marge van onzekerheid te rapporteren bij de resultaten van academisch onderzoek. Voorspellingen doen is immers altijd moeilijk, en zeker als het over de toekomst gaat. Daarom houden verstandige wetenschappers altijd een slag om de arm. Jammer genoeg wordt die slag om de arm in politieke discussies juist gebruikt om de bereikte resultaten te diskwalificeren. En als welkom argument om de bittere pil nog even niet te hoeven slikken. “De aarde heeft eerder grote veranderingen ondergaan. We zouden heel goed nog nieuwe technologieën kunnen ontwikkelen die het probleem later, ooit, voor ons gaan oplossen. We moeten toch geen geld voor niets gaan uitgeven?” Op deze manier worden noodzakelijke maar pijnlijke correcties op grote maatschappelijke ontwikkelingen ein-de-loos naar de toekomst verschoven. Wie nu denkt dat ik overdrijf, hoeft alleen maar te kijken naar de traagheid van het debat over de hypotheekrente-aftrek, de file-problematiek en de pensioenregelgeving om te herkennen dat uitstel de norm is, en niet de uitzondering.

Kunnen we daar iets aan doen? De vraag is misschien eerder of we de tekenen des tijds weten te herkennen en daar positief op weten in te spelen. Want er is wel degelijk iets aan het veranderen.

Het begon in Zweden en verspreidde zich snel naar andere landen:  al meer dan een miljoen jongeren wereldwijd zijn een onderwijsstaking begonnen. Ze staken om aandacht te vragen voor klimaatverandering. Ze zien klimaatverandering als het belangrijkste probleem van hun tijd, en willen niet langer werkeloos toezien hoe de huidige generatie bestuurders de pijnlijke keuzes voor zich uit blijft schuiven. Waarmee de steeds hoger wordende rekening vanzelf op het bord van de volgende generatie terechtkomt. Natuurlijk doen lang niet alle jongeren mee, en deze acties hebben een hoop cynische reacties opgeleverd, maar laten we eens kijken of we kunnen zien wat hier ook gebeurt.

Blijkbaar kijken deze kinderen met heel andere ogen naar de wereld dan volwassenen. Ze zien niet vooral hun eigen korte termijn belang: want ze geven hun recht op scholing op om aandacht te vragen voor een probleem dat in het rijke westen nu nog niet zo voelbaar is. Belangrijker is nog dat ze lijken aan te voelen dat hun levens verbonden zijn met die van anderen, ook al zijn die ver van hen verwijderd in ruimte en zelfs in de tijd. Ze begrijpen dat de keuzes die wij hier maken van invloed zijn op het leven van die andere mensen.

Deze generatie staat veel meer dan eerdere generaties open naar de gehele wereld. Zij wordt dankzij sociale media onderworpen aan een continue bombardement van informatie. En veel van die informatie is zorgwekkend. De tijd dringt: volgens de huidige wetenschappelijke inzichten zal het jaar 2030 bepalend zijn. Wij konden nog denken dat we het beter zouden krijgen dan onze ouders; bij mijn jongste dochter hangt het jaar 2030 echter als een zwaard van Damocles boven haar hoofd.

Ze weten dus veel, maar wat kunnen ze met die kennis? Het is hier dat de invalshoek van Bildung zich aandient. Bildung richt zich juist op het vormen van mensen, zodanig dat zij in staat zijn tot het nemen van eigen verantwoordelijkheid. Maar die eigen verantwoordelijkheid moet dan wel hanteerbaar worden gemaakt. Kinderen leren denken en besluiten in termen van risico’s en onzekerheid is een van de manieren waarop je verantwoordelijkheid handen en voeten kunt geven. De term risico geeft een raamwerk waarbinnen kinderen de mogelijke keuzes voor de toekomst kunnen ordenen. Verder leren ze accepteren dat de kennis die we gebruiken om ons de toekomst voor te stellen niet absoluut zeker is. Ze leren onderscheid te maken tussen “wat we weten”, “wat we niet weten” en “wat we niet kunnen weten” maar waarover we moeten oordelen. Zo leren ze dat keuzes gebaseerd worden op een mix van kennis en van ethische oordelen. Het maken van een keuze gaat gepaard met het nemen  van verantwoordelijkheid voor de consequenties van die keuze. En wellicht ten overvloede: het gaat hier om praktisch handelen, alleen het kennen van de termen is niet genoeg. Dat wat beangstigend overkomt maar onvermijdelijk is, moet en kan ook geleerd worden.  

Het lijkt een zware last te leggen op kinderen als je ze nu al confronteert met deze vaak moeilijke afwegingen.  Daartegenover stel ik dat de informatie uit de rest van de wereld de kinderen hoe dan ook bereikt: terwijl ik mezelf nog afvroeg wat ik mijn kinderen moet vertellen over de oorlog in Syrie, stuurden ze elkaar al de meest gruwelijke filmpjes toe. Ze afschermen is dus geen optie.

Bovendien heeft deze generatie, hoewel ze weinig tijd heeft, evengoed ook de unieke mogelijkheid om iets voor elkaar te boksen wat ons tot nu toe niet lukte. Omdat een opwarmende atmosfeer en een verzurende oceaan zich niets aantrekken van politieke en juridische grenzen, is er eindelijk een voor ieder dringende reden om te komen tot een politieke wereldgemeenschap. Een gemeenschap waarin de wensen en belangen van eenieder tegen elkaar kunnen worden afgewogen.  Moeten worden afgewogen. Om een simpel voorbeeld te noemen: waar het tien jaar geleden nog hors politique was om afval te exporteren naar derde wereldlanden, sturen die het nu gewoon terug. Of het waait de oceaan in en bereikt ons via de zeestroming. Of we krijgen het in de vis op ons bord. Bij deze dramatisch gewijzigde omstandigheden past een heroverweging over de reikwijdte van de politieke blik, en van de vaardigheden die de bestuurders van morgen zich moeten eigen maken.   

Marli Huijer wees op het risico dat Bildung kinderen opvoedt tot modelburgers, en zo bijdraagt aan de depolitisering van het debat. Als we kinderen leren hoe ze besluiten moeten nemen onder onzekerheid, is hun vorming tot politieke subjecten dan in gevaar?

Nee. Een van de fundamenten van democratische besluitvorming is dat eenieder de vrijheid heeft om voor zichzelf te besluiten. Alle bestaanbare keuzes mogen worden overwogen. De kinderen en jongeren van nu zijn de volwassenen van morgen, en ze zijn in de woorden van Isaiah Berlin “free to choose damnation” als die hun voorkeur heeft.

Maar laten we dan tenminste zorgen dat ze begrijpen hoe ze de denkgereedschappen die hen ten dienste staan kunnen gebruiken om de noodzakelijke ethische afwegingen te leren onderscheiden van de al dan niet beschikbare kennis.

Onzekerheid is niet een tekortschieten van de beschikbare kennis, maar een gegeven. Het is onaangenaam, maar het is niet anders. Begrijpen dat je daarmee verantwoordelijkheid neemt voor iets waarvan je de gevolgen niet helemaal kunt overzien, is even onaangenaam en even onvermijdelijk. En het is te leren.

En als laatste: het concept risico is een denkgereedschap, niet een probleem. Denken in termen van risico’s leert je helder en vooral dapper te denken. Je kijkt naar wat je weet, en naar wat je niet weet; je bedenkt wat je wil, en hoe jouw wensen raken aan die van anderen. En dan kom je er samen uit.

We leven in een vreemde tijd. De snelheid en de omvang van de veranderingen in onze leefwereld komen volgens de geoloog Marcia Bjornerod in geen enkel eerder geologisch tijdperk voor. We lopen dus letterlijk van de kaart af nu, en onze kinderen moeten zich voorbereiden op een toekomst die veel onzekerder is dan de toekomst die wij hadden. Dat stelt ze voor zware uitdagingen in de besluiten die ze moeten nemen.

We hebben de morele verplichting om zoveel mogelijk kinderen te leren hoe ze de meest belangrijke politieke en wetenschappelijke concepten kunnen hanteren waarmee zij hun eigen toekomst vorm kunnen geven.

1 REACTIE

  1. Dat lijkt mij een heel goed idee!
    Laat de jongelui dan ook de theorie van politiek anarchisme van Proudhon, Reclus, Kropotkin en Bakunin bestuderen en de theorie van het Mentale Universum uit de quantum fysica.
    Want de tijdspanne waarbinnen hun ouders denken dat de klimaatverandering zich zal voltrekken lijkt niet erg realistisch.

    How 2030 is the new 2100: Global Food Yields Already Dropping from Abrupt Climate Change
    https://www.youtube.com/watch?v=SModhHUpcj0

    The Real News Network: A World Without Ice: https://www.youtube.com/watch?v=uiV-46FUOeI

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here